VƯƠNG-TRÍ-NHÀN

26/02/2011

Hà Nội hai tuần cuối năm 1972

Filed under: hồi ký — vương-trí-đăng @ 03:49

SỔ TAY THỜI CHIẾN
Tối 18/12

Lại cảm thấy như chiến tranh lần đầu: Máy bay Mỹ lại đánh Hà Nội sau 2 tháng nghỉ. Thủ đô không đèn, trong ánh trăng suông. Khi ánh trăng rẽ mây, để thoáng bừng lên, cũng đâm ra sợ, hay là bom nổ?
Phố xá khắc trên nền trời những đường nét nhấp nhô. Phố đáng yêu quá, mong manh quá. Những hố cá nhân nứt ra từ bao giờ. Nhưng sao nhiều hố có nước thế.
– Đúng cụ nhà mình sơ tán thì lại máy bay.
– Đến 2 tháng nay mới lại bị đấy.
– Mày có xuống hầm đi không? Đây, cầm lấy cái mũ rơm.
– Nhà nào còn để đèn thế kia.
– Gớm cô cậu, giờ còn đèo nhau.
Tiếng của những cái nắp hầm rê rê trên miệng hầm ngắn, đằm, hơi rờn rợn.
Tiếng súng nổ rất đanh. Nhưng mà sợ nhất là sự im lặng: Đến những đứa trẻ cũng ưu tư. Tiếng loa trên đường phố đâm có ý nghĩa.
Chiến tranh nghĩa là gì? Nghĩa là mọi hoạt động ngưng lại ô tô ngưng lại, người đi đường ngưng lại, cho đến cả những chiếc xe rác cũng ngưng lại. Một đứa trẻ ngồi bên bờ Hồ đòi… ị. Người mẹ nói cái gì, thấy rõ nhất chữ “quấy đảo” “quấy đảo”. Nói về đứa con hay về máy bay? Những gì bình thường nhất cũng phải ngưng lại như vậy chăng? Nghĩ đến sự chết. Đổ nhà đổ cửa.
Hai người đàm đạo kiểu tếu:
–Để mai ta mang bom đến Hoa Thịnh Đốn ta ném mới được.
– Ông ghé cái A pô lô xuống cho tôi đi cùng với.
Chợ Đồng Xuân. Phố Hàng Đường. Phố Hàng Ngang. Những phố xá của một thời Hà Nội. Hàng hóa còn đang dọn dở. Người đứng nhìn ra đường. Cái loa đầu phố song sóc. Các đồng chí dân phòng không cho người lạ vào khối ta nữa…
Người Hà Nội sống bằng niềm tin gì? Trong chiến tranh, người ta sống bằng gì?
Lần đầu tiên… Không, bây giờ không phải lần đầu tiên nữa. Nhưng tôi vẫn có cảm giác là lần đầu tiên, bởi không ai quen được với chiến tranh. Cũng như nghe một ngàn loạt đạn rồi, đến loạt ngàn linh một vẫn cứ giật mình.
Như mọi khi, tôi bổ ra đường đêm báo động. Đôi giày “săng đá” kêu lên âm thầm, không thấy ai nói. Tôi yêu những người dân phòng mũ sắt đang đứng trên đường. Trong đêm, tôi yêu tất cả phố xá. Ngồi trên ghế đá Bờ Hồ, tôi duyệt lại tình yêu Hà Nội. Cho đến khi những vệt đèn hướng lên, như trong một buổi tối. Người đi đầy đường: những lần tan một cuộc vui, người cũng đông vậy. Tôi nhớ sắp đến những ngày vui, sắp Noel, sắp đầu năm mới.

… Nhưng mà chính vì thế mà Hà Nội bất ngờ. Đèn mới tắt được vài phút thì lại nghe đạn nổ, đạn đỏ lừ ở phía Nam. Chiến tranh là chuyện bất ngờ, bao giờ cũng là chuyện bất ngờ. Nhưng lần này thì Hà Nội bất ngờ thật. Tôi nhớ câu nói của người thanh niên lúc báo yên “Nó xơi mất một tiếng hai mươi phút còn gì”.

Người Hà Nội quen làm việc theo giờ giấc, người Hà Nội đêm nay sẽ được biết một cuộc chiến tranh không giờ giấc,  bom đạn suốt đêm.
Tôi đi bộ từ Bờ Hồ về cơ quan Văn Nghệ quân đội trong tiếng súng. Một chiếc máy bay bay thật thấp, vụt qua. Cái chết vụt qua, may nó không chạm vào mình. Nhiều người chia nhau cảm giác may mắn đó khi gặp lại nhau.
Những người cơ quan tôi từ nhiều phía mang về những tin khác nhau ở chi tiết, nhưng giống nhau ở sự bất ngờ. Nghệ thuật vẫn len vào cuộc sống, nghệ thuật lại chung số phận trong chiến tranh. Đoàn ca múa TCCT hôm qua còn biểu diễn cả tối cho chúng tôi xem, hôm nay phải ngưng lại. Tôi nghĩ đến Linh, một cô gái tôi quen. Có thể chăng, những diễn viên như Linh đêm nay lại phải đi khỏi Hà Nội. Tôi nghĩ đến cái lúc họ vừa quệt nốt một vệt son còn sót lại trên má, vừa nhìn bóng đêm heo hút bên đường. Những cặp người yêu nghĩ đến một điều gì vừa mất đi cùng Hà Nội. Những người xem cũng cảm thấy vừa mất đi một cái gì đó cùng đoàn văn công. Nhưng họ đi là phải. Đêm nay là một đêm báo động gần suốt đêm.
Chưa bao giờ Hà Nội lay động cửa nhà như vậy. Tôi nói lay động nghĩa đen. Bom ở đâu không biết nhưng cũng không phải là gần (chính bom gần, nghe tiếng bom, đón hơi bom rất nhỏ). Nhưng sao vẫn lay động.

Rơi cả những bức ảnh trên tường nhà chị tôi, rơi rụng cả những kỷ niệm.

Tí nữa rơi cả cái đồng hồ, rơi rụng cả thời gian.
Và ở khu vực Láng Hạ… Đã rơi rụng cả một cái gì của không gian và thời gian, rơi rụng những kiếp người. Chết người, tất nhiên là cùng chết theo những gì thân thiết nhất của mỗi kiếp người. Mái nhà ấm, những vật dụng gia đình.
Một đài nước ngoài nhắc lại tin của một người Hà Nội: trong mưa, lửa vẫn cháy. Tôi vẫn chui rúc trong sợ hãi, ngủ vùi ở tầng hai cơ quan trong liều lĩnh  — cũng chẳng cần biết và không thể biết được những gì đã xảy ra chung quanh mình.
19-12. Hương Ngải
Chỉ biết rằng đêm qua, cả Hà Nội thức. Một đêm kinh khủng của 8 năm nay từ hồi chiến tranh phá hoại, 18 năm nay, từ hồi hòa bình 1954, và có thể 26 năm nay, từ hồi toàn quốc kháng chiến.
Cả Hà Nội, từ trên xuống dưới, đã đứng trước một chuyện không ngờ. Phim xi-nê mới chiếu trong phạm vi hẹp trở lại từ hôm 18-12. Báo động trong lúc các ông cốp tuyên huấn đang duyệt văn công. Những người khác cũng vậy. Những gì bi quan nhất đã đến với tôi. Có lúc tôi tưởng như  tuyệt vọng.
Tôi đã ở những vùng bị ném bom. Nhưng không đâu tôi cảm thấy sức tàn phá man rợ như ở đây. Và thách thức như ở đây, ở một thành phố. Nhớ những lần ở chiến trường, trong vòng bom. Lần này chỉ ở ngoài, sao cũng sợ. Cảm thấy như ai đó đang đạp vào đầu mình. Cảm thấy như tôi đang cùng với một đoàn người nào đó bị vây. Tôi nhớ tới sự làm nhục, kẻ yếu bị kẻ mạnh làm nhục. Ở Thái Bình, máy bay địch đã từng bay rạt nóc nhà suốt đêm, để dọa đàn bà và con trẻ. Rất có thể, ở đây, chúng tôi cũng bị làm nhục. Đã có lệnh là phải sơ tán trước 4 giờ sáng. Biết đâu, địch sẽ đánh suốt từ giờ đến sáng, và không ra được nữa.
(Hôm sau, những người ở xa Hà Nội nói rằng ban đêm, tưởng là Hà Nội bị đánh vụn. Tưởng người ở trong Hà Nội đã chết hết, không còn ai ra được nữa.)
Trong cái không khí tranh tối tranh sáng  của buổi sáng mai,  đã nghe đài Hà Nội veo vẻo.
“Chủ quan”. “Cảnh giác”. Đây là cái câu lắp đi lắp lại của cấp trên: chớ chủ quan khinh địch.
Nguyễn Minh Châu: Đến Hà Nội còn mất cảnh giác, thì trên thế giới này đâu không mất cảnh giác nữa? Nhưng thực tế lâu nay, có ai trong chúng tôi tưởng tới việc Mỹ đánh lại miền Bắc.
@font-face { font-family: “Tahoma”; }@font-face { font-family: “.VnCentury Schoolbook”; }p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal { margin: 0in 0in 0.0001pt; font-size: 12pt; font-family: “Times New Roman”; }p.MsoBodyTextIndent, li.MsoBodyTextIndent, div.MsoBodyTextIndent { margin: 0in 0in 6pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt; font-size: 12pt; font-family: “.VnCentury Schoolbook”; }span.CharChar { font-family: “.VnCentury Schoolbook”; }div.Section1 { page: Section1; }Dạy sớm để đi khỏi Hà Nội từ 4 giờ sáng.

Trên đường lên địa điểm sơ tán đã cảm thấy hết không khí chiến tranh. Người đạp xe đạp nhoay nhoáy. Xe quân sự, loại xe to, cao kềnh càng, chở  lính ngồi chật ở trên, lao về các trận địa Hà Nội. Những tên lửa để dọc đường bây giờ được kéo về trên xe, chiếc xe to lớn kéo nó đi cùng lao đi rất nhanh. Dễ có chiếc xe nào cán phải người rồi cũng thôi. Bây giờ, người ta đang phải vội.
@font-face { font-family: “Tahoma”; }@font-face { font-family: “.VnCentury Schoolbook”; }p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal { margin: 0in 0in 0.0001pt; font-size: 12pt; font-family: “Times New Roman”; }p.MsoBodyTextIndent, li.MsoBodyTextIndent, div.MsoBodyTextIndent { margin: 0in 0in 6pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt; font-size: 12pt; font-family: “.VnCentury Schoolbook”; }span.CharChar { font-family: “.VnCentury Schoolbook”; }div.Section1 { page: Section1; }

Phụ lục
18/12 7g  tối, Nhà Trắng còn tuyên tố cải chính đánh ra ngoài vĩ tuyến 20. Nhưng 8 g thì Hà Nội báo động. Nixon đã ra  lệnh đánh lại “cho đến khi có giải pháp”. Giải thích: Người ta không thể lợi dụng hòa đàm để chuẩn bị một cuộc chiến đấu khác. Không thể để cho miền Bắc yên trong khi chiến tranh ở cả miền Nam.
– Những ngày 18/12, 19/12 Mỹ huy động 500 máy bay, và 100 B52 đánh miền Bắc. Giá 1 B52 3 triệu đô la. Giá F 111 còn đắt hơn 1 B52.
– Mỹ dùng 1 tỷ đô la để mua 20 vạn cán bộ ở sông Cửu Long (giết, hủ hóa…)
– 1 ngày Mỹ chi  36.633,64 đô la cho chiến tranh Việt Nam

– Ngoại thành Hà Nội có hơn 100 xã, 90 xã bị đánh

Tôi nhớ tới Hà Nội tôi vừa ra đi, Hà Nội trong buổi sáng, tôi trở dậy. Cảm thấy không khí chiến chinh trong buổi sáng nay, rõ nhất là ở tiếng nổ của một kho đạn gần đấy. Tiếng nổ không to, nhưng cứ cầm canh đều đặn như nhắc nhở mọi người về một thực tế. Cái thực tế này, mọi người đã biết, nhưng vẫn là ghê sợ khi thấy nó cứ rung lên bần bật trước mặt.
20/12
Qua đi 2 đêm liền, tiếng B.52 ù ù trên trời như tiếng cối xay. Lại có thể quen chăng?
… Lần đầu tiên Hà Nội bị uy hiếp mạnh như vậy.Ta giờ như cá nằm trên thớt. Con đường từ Từ Sơn về Yên Viên nát nhừ, xe đạp không đi được nữa. Vứt ngổn ngang ra đường là bánh mì, thịt lợn, và có khi cả… thịt người — Nhiều người mất tích lắm.
… Cũng lần đầu tiên, đài phát thanh Hà Nội bắt rất khó.  Nói như danh từ mới xuất hiện tức là hệ thống chính trị đã bị đánh phá.
Một cụ già nói: Đánh nhau lâu quá rồi. Khéo phải tìm người can. Bây giờ không có trung thần, ngự sử như cũ nữa.
22/12
Tính lại những nơi bị bom đánh.
Đêm 18/12 đánh Láng Hạ (đài phát thanh, thông tin) Yên Viên, Lương Yên. Ngoài Hà Nội:  Vĩnh Phú (sân bay), Kép.
Trưa 19/12 đánh Bạch Mai, trường ĐH Bách Khoa…
– Tối 19 đánh B52 Yên Viên.
– Tối 20 đánh trận địa từ An Dương đến Phúc Xá
– Trưa 21 đánh ga Hàng Cỏ, ga Giáp Bát, đại sứ quán Cu ba gần đấy.
– Tối 22 đánh lại Yên Viên, Gia Lâm. Đánh từ Vọng xuống Đuôi Cá.
Không biết đánh những hôm nào (sau biết là trưa 21/12): Hỏng một phần nhà máy điện Yên Phụ. Tàu điện ngổn ngang không chạy được. Có thời gian mất nước.
Xuân Sách: Nó đã nổi khùng lên rồi. Thế này tức là nó sẽ đánh đến cùng. Cũng là hạ sách, cũng là mất nhân tâm, nhưng đã thế, lại phải làm bằng được, làm cho xong đi  — chắc là nó nghĩ thế.
Nhớ lại mấy hôm trước. Những gì đã xảy ra với mỗi người dân ở cạnh những mục tiêu bị đánh, những mục tiêu quân sự — ai mà biết được. Đang đêm, bom ù ù trên đầu. Tường đổ, nhà sập, vợ chồng cha con chúi xuống hầm. Ngẩng lên, không còn là nhà mình nữa. Không còn hàng xóm.
Bức ảnh Phúc Tân kêu gọi trả thù – Ảnh: Vũ Ba

Ờ An Dương người chết, không đủ quan tài, nhiều người phải  bó bằng ni lông.

Những gì thuộc loại biểu tượng của Thủ đô cũng đã bị đánh: ga Hàng Cỏ (ga Quốc tế)
Những gì ở rất xa, chỉ khiến người ta sợ bóng sợ vía, thì nay đã đến – B52.
Còn có thể nghĩ gì nữa. Trong đêm báo động, tôi bảo thấy rất rợn. Mai Ngữ bảo không sợ nhưng chỉ chán. Ông Vũ Cao: Thấy nó hơi ra áp-xoét, hơi phi lý và hơi ma quái. Có lẽ vậy. Mai Ngữ kể có con gà định ăn chờ hòa bình, bây giờ sơ tán, làm thịt luôn. Thịt cứ đắng ngắt.
Đã gọi chiến tranh là không có bờ bến. Là một sự kỳ quái vô thường. Tại sao tôi vẫn mong có một cái gì đó giới hạn. Và mỗi lần, tôi lại thấy như lần đầu hiểu được chiến tranh!
24/12. 4 Lý Nam Đế.
Còn nhớ là tối 17 đi xem văn công Tổng Cục Chính Trị về, tôi tha thẩn mãi ngoài đường. Tôi đi trong đêm sương tháng chạp. Tôi đi trong phố xá sạch sẽ. Tôi đi trong một không khí tết đến nao lòng.
Tối sau nó đánh.
Hôm nay, 24, một tuần đã qua, một tuần chiến tranh khủng khiếp nhất của Hà Nội và những người Hà Nội.
Những ngày này, ao ước về một cái tết đến gần, một cái tết nhất làm ăn sau một mùa hè dài vất vả. Nhưng sao những ngày này lại chính là ngày của chiến tranh. Một sự vỡ mộng đến cay đắng.
Nói với Xuân Quỳnh: Người ta bảo rằng trẻ con mới yêu tết, mới yêu đời. Còn người lớn, không yêu được như thế nữa, người lớn hay buồn. Nhưng đâu phải vậy. Bọn người lớn như chúng mình chẳng yêu đời kém hơn một đứa trẻ. Buồn hơn cũng là vì yêu đời hơn. Càng hiểu hơn, càng cay đắng với nó hơn, cũng là vì càng yêu nó hơn mới đúng.
Có một cái gì đó, trong những ngày này, làm cho tôi yêu Hà Nội hơn bao giờ hết.
25/12

Nhớ hôm bom đánh đúng phần nhà chính ga Hàng Cỏ. Người đứng xem, sau bốn ngày, còn đông. Những khẩu hiệu để bên cạnh ga đỏ vàng một cách lạc lõng.

Một khoảng trống nứt ra ở cái nơi mà hôm qua nguyên lành. Ở đó, hôm qua, là một khung nhà. Hôm nay, đưa mắt nhìn lên, không thấy cái khung nhà ấy nữa. Hôm nay, là những đường viên lởm chởm, của một cái gì nứt ra, không thành hình gì cả.
Tôi đến khu tập thể ngõ Lý Thường Kiệt. Người đang bới đồ đạc, vôi bụi bám vào mặt vào mày, như là vừa từ đống bom đi ra. Người ta làm dây chuyền chuyển gạch. Người ta mang vôi, đổ từ đống này sang đống kia. Một căn gác vặn vỏ đỗ đổ dở dang. Một người đàn ông đi với một người đàn bà. Người đàn bà ăn mặc kiểu Hà Nội. Người đàn ông áo bộ đội, mũ giải phóng, cầm cái gậy, như người ta thường nói, chiếc gậy Trường Sơn. Họ đi từ căn gác hai đang vặn vỏ đỗ lần xuống.
Tiếng mấy cô học trò cấp 3:
– Nhà cô Hằng đấy.
– Hết rồi còn gì.
– Cô bảo lúc đi chỉ người không.
–  Giờ đồ đạc mất hết. Khổ. Đúng, cô có mang cái gì lành lặn đi đâu.
– Thì cũng như chúng mình, toàn lôi theo quần áo rách.
Buổi sáng Thiên chúa giáng sinh. Tôi xuống bệnh viện Bạch Mai. Dãy nhà lá bên kia đường tơi tả. Chính bên viện, căn nhà khoa tai mũi họng cũng sóng xoài. Mặt đường từ cửa trở vào còn đầy bùn đất. Cái cửa sắt bị vặn vẹo, trở nên sắc nhọn. Tôi đứng áp vào cái cửa sắt nhìn. Bên trong, nơi gian nhà đổ có mấy người đứng một cái chiếu úp trên một cái gì đó. Lúc cái chiếu mở ra, thấy mấy cái áo quan. Mấy bát cơm đơm có ngọn, trên có những nén hương. Nhưng mà người ta chưa đóng áo quan. Một lúc sau, thấy có người lấy búa ra, cầm búa gõ vào áo quan. Những cái đinh cuối cùng đang được nẹp vào đó.
Tôi đứng ở cái cửa thường trực. Những người đứng xem. Chỉ là số ít. Trong chốc lát, bao nhiêu người ra vào. Nhân viên đến hỏi địa điểm sơ tán. Con nhân viên đến chờ cha mẹ. Những người bộ đội đánh xe vào, một gã dân phòng nghênh ngang đôi ủng.
Một ô tô chở công nhân đến thu dọn (nhiều người đã mặc áo mưa, mặc áo lao động, ngồi sắp hàng trên xe, họ hiểu rằng sắp bắt tay  vào một việc  nghiêm trọng lắm).
Ở cái đất nước này, chết chóc nghe đã trở thành bình thường. Về Hà Nội lần này, thấy nhiều vành khăn tang, nhiều người khóc chồng khóc con, mắt khóc sưng lên đi trên đường. Mấy trăm người? Mấy nghìn người cho vừa? Không thể quen được…
Những nỗi khổ còn lại đổ lên vai những người sống ra sao –,  trong buổi chiều lễ giáng sinh, tôi thấy ở khu vực An Dương là rõ hơn cả. Những nhà sập không gì thay thế được. Nhưng ở bãi An Dương, tôi đã thấy người ta đi trốn. Làm nhà, làm hầm ở giữa bãi cát. Ghếch cái bếp ra bên cạnh. Những xô nước đục ngầu. Một người mẹ còn trẻ giặt tã lót cho đứa con đầu lòng, phơi ra ngay trên những cây dâu bãi dâu ngoài sông.
Có một Hà Nội, Hà Nội dọc bờ sông. Hà Nội của lụt, cũng là Hà Nội của giặc phá. Tai nạn gì cũng làm cho khu bờ sông — đứa con nhà nghèo– như là bị bóc trần ra, không có chỗ dựa. Lần đầu tiên, khu An Dương bị bom.  Những mái nhà bật tung lên, cát bị hất lên mái nhà  — ở cái bãi cát chỗ ngã ba sông, trước khi đổ ra bãi giữa, tôi thấy một Hà Nội muốn lẫn đi trong cát. Chiến đấu, súng cũng vùi trong cát. Xe ô tô tải, xe xích tìm một chỗ cuộn trong cát. Và tốp người bỏ nhà khênh những tấm ván ra làm trên cát.
Trong buổi chiều mùa đông, đất trời ảm đạm, cây dâu xanh như lẫn đi, màu nước bạc cũng hóa xỉn đi. Thấy cuộc đời này vừa vô tận, vừa sinh sôi, lại vừa mong manh, mỗi kiếp người thật mong manh.
Tôi không cầm được nước mắt, khi thấy một đứa bé đi theo mẹ ra hầm. Em bé gái độ 3 – 4 tuổi, cái áo đông xuân cũ của người nhớn mặc trùm kín đít em cầm cái chổi lúa vừa đi, vừa nói với mẹ. “Con cầm chổi đi, như là con ra trường làm vệ sinh, mẹ nhỉ.” Thế nghĩa là em còn nghĩ tới bao nhiêu điều tốt đẹp. Em còn nghĩ đến ngày em đi học.
26/12
Tối hôm qua, đi cùng với  Đoàn Công Tính ra phố. Buổi tối vắng người. Và tôi tưởng tôi có thể đi suốt cả tối, đi trong im lặng, đi trong niềm vui duy nhất: có một người cùng đi với mình, thế là được rồi. Ngoài ra thì tôi không muốn nói gì nữa, và cũng gần như không muốn nghe gì nữa. Hạnh phúc, mất mát tất cả đều là có thật. Hy vọng ư? Nên lắm. Vô vọng ư? Tất nhiên thôi. Cuộc đời là mong manh, là thay đổi, là bị vượt qua — tôi đã già đi, đã yếu đi. Tôi đã cảm thấy bất lực trong mọi ý nghĩ. Nhưng rõ ràng, vẫn có đó, một đời sống, một hy vọng, một cái gì thành nếp. Có những người đẹp, có những niềm vui –những niềm vui trong sạch thật sự chứ không phải những niềm vui tầm thường –, những ngôi nhà rêu phong, nó là những gì có thật. Còn con người, làm sao được?  Tất cả những gì còn lại, nó là của con người. Và chúng ta, những người sống, là sống cùng với tất cả những gì còn lại đó.
Ban đầu, chúng tôi đi vào khu phố mạn Quan Thánh, Hàng Bún.
Hàng Bún vắng, tối, cái vắng vẻ đáng yêu mọi ngày trở thành một sự gì ghê sợ. Tất cả các nhà đều đã bỏ đi hết. Tưởng nhiều nhà là cái nhà hoang, xộc vào, ở trong sẽ có ma. Chúng tôi không vào, chỉ ngước lên trời. Bầu trời Hà Nội trong các ngõ vắng thành những đường thẳng, bầu trời hình chữ nhật, hình vuông, một thứ bầu trời giữa các nhà 2 tầng, 3 thầng. Đã có chỗ chúng tôi thấy những bầu trời qua các mái ngói bị lật tung ra. Bầu trời thành từng ô, từng ô – nó cũng bị xé rách.

Đi vào phố Cửa Bắc, chúng tôi đã đến gần nhà máy điện. Ban ngày, đã thấy hai ống khói vặn vẹo. Ban đêm, chúng tôi chứng kiến một dấu hiệu cái chết kinh khủng hơn — cái chết yên lặng. Cái nhà máy vốn ồn ào. Vắng những tiếng tuyếc bin mọi khi, hôm nay nó như một nhà mồ. Tính bảo: Hình như nó phát ra cả hơi lạnh nữa. Tính nhớ tới những cái bốt hồi kháng chiến chống Pháp. Đi qua đấy, mẹ bảo phải im lặng không được ho. Không được khóc. Cái nhà máy điện ấm nhất thành phố, nóng nhất thành phố, hôm nay như vậy. Không thấy cả người lính đứng gác mọi khi. Ở một vòm đá, như ở cái lỗ chào mào thò ra, còn ánh sáng, không chừng có ai còn ở trong đó.

Chúng tôi đã đi quanh nhà máy. Trở lại phố Hàng Bún, đi quành phố Hàng Than. Đường phố Hà Nội dạo này trớ trêu, có quãng điện sáng y mọi ngày. Có quãng ngọn đèn chỉ là một chấm đỏ y như những chấm hương. Và cả phố là một cái áo quan thật dài. Những liên tưởng của chúng tôi hơi tệ chăng. Nhưng chưa bao giờ Hà Nội biết đến chiến tranh kinh khủng như vậy.Ở phố Hồng Phúc đã thấy người ta đào hầm ngay bên hè, đất đắp cao lên, như một thứ hầm kiểu riêng của thành phố. Nhìn xuống dưới hầm, một ngọn đèn dầu, mấy mặt người nhóa nhòa bên trong.
Đoàn Công Tính bảo y như Quảng Trị.
Không hiểu sao, trong những ngày này, tôi lại nghĩ nhiều đến tình nghĩa. Nghĩ đến tình bạn. Tôi muốn đến mọi người để mà biết rằng họ không việc gì trong những ngày bom đạn vừa qua. Tôi ngồi trong phòng các bạn im lặng. Cả bọn không biết nói chuyện gì. Không dám cười, không ai vui vẻ trêu chọc nói xấu ai — như mọi khi vẫn làm. Chỉ ngồi đấy, nghĩ rằng có nhau. Có cái cuộc đời buồn bã này.
Trên con đường Yên Phụ, một đôi nam nữ đứng với nhau, điếu thuốc lá của người con trai đỏ lên trong đêm. Ở phố Hàng Than chúng tôi thấy một đám cưới. 7g 30 tối, đám cưới đã không còn khách nữa. Hai hàng ghế sạch bóng. Có lẽ chẳng có mấy khách, đèn sáng, trên tường tấm vải đỏ dán chữ song hỉ thật trắng.
Hạnh phúc? Chưa chắc. Nhưng vẫn là hạnh phúc. Lúc này, người ta vẫn phải cưới nhau, vì cái hạnh phúc bao lâu nay chuẩn bị, bây giờ đã chín muồi, cuộc sống của cả đất nước trì trệ, nhưng cuộc sống của mỗi người vẫn là phải vận động, và bởi cái nọ đặt trong cái kia, ghép lại làm nên một bi kịch.
27/12
Bây giờ nó chỉ còn có cách đánh Hà Nội là cùng chứ gì?
Một vài người có lối nghĩ vậy. Cứ dương dương tự đắc như là có một thứ thế cùng mà mình đã dồn nó vào .
Tối 26/12,  dội bom dữ dội khu Khâm Thiên. Nhà lá dạt xuống.
Tối 27,  một B.52 rơi Bách Thảo.
Tối 28, ném Nhật Tân, Chèm…
Không ai nghĩ đến dân chết. Rất nhiều dân chết. Hết đám này bới chưa xong, lại đến đám kia.
Nhị Ca: Biết cách làm ăn của mình rồi. Ngay thời thịnh trị, có mỗi cái máy mà toàn phu khuân tay, phu thì đói làm ăn chẳng ra gì, chỉ thấy toàn khẩu hiệu.
Mỗi ngày của người ở sơ tán bây giờ là như thế này. Sáng đến gặp nhau, bàn nhau “Hôm qua nghe ghê quá, nhất là mạn Hà Nội”. Trưa ra đứng đường, chờ xem có ai Hà Nội lên, hỏi tin tức. Tối, 6-7 giờ,  ngồi nghe đài.
Giữa không khí đánh phá ác liệt, trong cuộc trao đổi hàng ngày giữa các đồng nghiệp, chuyện gia đình vẫn điểm xuyết vào, nhẹ nhàng mà xót xa.
Ng Khải: Lắm lúc nghĩ mình cũng thấy buồn cười. Cả đời đóng vai một thứ nhà văn quân đội, cũng đi chiến trường, cũng được tiếng là xông xáo. Thế mà động thấy xác chết, là cứ sa sẩm cả mặt mày, cứ buồn nôn thôi.
Trong năm nay, có một chuyện nhiều lần phiền muộn. Đứa con lớn xin  đi bộ đội. Tôi đã phải nói rất trang trọng: “Bố nhận là bố có lỗi với con. Nhưng con ạ, sao con không lo tiếp tục học cho giỏi đi “.
“Con không muốn rèn luyện dưới mái trường XHCN nữa. Bây giờ là lúc chiến tranh, con muốn rèn luyện ngoài chiến trường.”
Nghĩa là nó toàn dùng những chữ thật sáo cả. Thế nên mình cứ bấm bụng chịu, mình cũng phải dùng những chữ sáo ngược lại. Khổ, ăn nói học theo văn chương ông Hồ Phương cả. Cái loại này, đúng là đưa sang Trung quốc làm cách mạng văn hoá thì đắt lắm đây.
… Bây giờ mà viết một quyển sách, nói bố thì sợ chiến tranh con thì thích chiến tranh, toàn bộ hai bố con lý lẽ với nhau, suy nghĩ khác nhau thế nào. Viết độ 150 trang thôi, ra hết vấn đề rồi còn gì.
29/12
Tiếp tục nghĩ về những nét tâm lý thời chiến .
Chiến tranh vào mỗi cá nhân, ví dụ một cá nhân như tôi, thật ra cũng đan xen cả những phút hoảng loạn lẫn những phút cứ ì ra, kệ,  thôi thì ăn may.
Trong suy nghĩ, không khỏi có những dằn vặt liên tiếp. Mọi chuyện bắt đầu từ nơi nào, và sẽ kết thúc ra sao — chịu không biết.
Trong chiến tranh, người ta sống bằng gì? Sống bằng hy vọng rằng chiến tranh sẽ đi qua. Rồi lúc chán quá thì tự an ủi rằng chiến tranh có thể mang lại cho mình những kinh nghiệm sống bổ ích.
Cũng là một thứ A.Q.

Hà Nội hai tuần cuối năm 1972 SỔ TAY THỜI CHIẾN Tối 18/12 Lại cảm thấy như chiến tranh lần đầu: Máy bay Mỹ lại đánh Hà Nội sau 2 tháng nghỉ. Thủ đô không đèn, trong ánh trăng suông. Khi ánh trăng rẽ mây, để thoáng bừng lên, cũng đâm ra sợ, hay là bom nổ? Phố xá khắc trên nền trời những đường nét nhấp nhô. Phố đáng yêu quá, mong manh quá. Những hố cá nhân nứt ra từ bao giờ. Nhưng sao nhiều hố có nước thế. – Đúng cụ nhà mình sơ tán thì lại máy bay. – Đến 2 tháng nay mới lại bị đấy. – Mày có xuống hầm đi không? Đây, cầm lấy cái mũ rơm. – Nhà nào còn để đèn thế kia. – Gớm cô cậu, giờ còn đèo nhau. Tiếng của những cái nắp hầm rê rê trên miệng hầm ngắn, đằm, hơi rờn rợn. Tiếng súng nổ rất đanh. Nhưng mà sợ nhất là sự im lặng: Đến những đứa trẻ cũng ưu tư. Tiếng loa trên đường phố đâm có ý nghĩa. Chiến tranh nghĩa là gì? Nghĩa là mọi hoạt động ngưng lại ô tô ngưng lại, người đi đường ngưng lại, cho đến cả những chiếc xe rác cũng ngưng lại. Một đứa trẻ ngồi bên bờ Hồ đòi… ị. Người mẹ nói cái gì, thấy rõ nhất chữ “quấy đảo” “quấy đảo”. Nói về đứa con hay về máy bay? Những gì bình thường nhất cũng phải ngưng lại như vậy chăng? Nghĩ đến sự chết. Đổ nhà đổ cửa. Hai người đàm đạo kiểu tếu: –Để mai ta mang bom đến Hoa Thịnh Đốn ta ném mới được. – Ông ghé cái A pô lô xuống cho tôi đi cùng với. Chợ Đồng Xuân. Phố Hàng Đường. Phố Hàng Ngang. Những phố xá của một thời Hà Nội. Hàng hóa còn đang dọn dở. Người đứng nhìn ra đường. Cái loa đầu phố song sóc. Các đồng chí dân phòng không cho người lạ vào khối ta nữa… Người Hà Nội sống bằng niềm tin gì? Trong chiến tranh, người ta sống bằng gì? Lần đầu tiên… Không, bây giờ không phải lần đầu tiên nữa. Nhưng tôi vẫn có cảm giác là lần đầu tiên, bởi không ai quen được với chiến tranh. Cũng như nghe một ngàn loạt đạn rồi, đến loạt ngàn linh một vẫn cứ giật mình. Như mọi khi, tôi bổ ra đường đêm báo động. Đôi giày “săng đá” kêu lên âm thầm, không thấy ai nói. Tôi yêu những người dân phòng mũ sắt đang đứng trên đường. Trong đêm, tôi yêu tất cả phố xá. Ngồi trên ghế đá Bờ Hồ, tôi duyệt lại tình yêu Hà Nội. Cho đến khi những vệt đèn hướng lên, như trong một buổi tối. Người đi đầy đường: những lần tan một cuộc vui, người cũng đông vậy. Tôi nhớ sắp đến những ngày vui, sắp Noel, sắp đầu năm mới. … Nhưng mà chính vì thế mà Hà Nội bất ngờ. Đèn mới tắt được vài phút thì lại nghe đạn nổ, đạn đỏ lừ ở phía Nam. Chiến tranh là chuyện bất ngờ, bao giờ cũng là chuyện bất ngờ. Nhưng lần này thì Hà Nội bất ngờ thật. Tôi nhớ câu nói của người thanh niên lúc báo yên “Nó xơi mất một tiếng hai mươi phút còn gì”. Người Hà Nội quen làm việc theo giờ giấc, người Hà Nội đêm nay sẽ được biết một cuộc chiến tranh không giờ giấc, bom đạn suốt đêm. Tôi đi bộ từ Bờ Hồ về cơ quan Văn Nghệ quân đội trong tiếng súng. Một chiếc máy bay bay thật thấp, vụt qua. Cái chết vụt qua, may nó không chạm vào mình. Nhiều người chia nhau cảm giác may mắn đó khi gặp lại nhau. Những người cơ quan tôi từ nhiều phía mang về những tin khác nhau ở chi tiết, nhưng giống nhau ở sự bất ngờ. Nghệ thuật vẫn len vào cuộc sống, nghệ thuật lại chung số phận trong chiến tranh. Đoàn ca múa TCCT hôm qua còn biểu diễn cả tối cho chúng tôi xem, hôm nay phải ngưng lại. Tôi nghĩ đến Linh, một cô gái tôi quen. Có thể chăng, những diễn viên như Linh đêm nay lại phải đi khỏi Hà Nội. Tôi nghĩ đến cái lúc họ vừa quệt nốt một vệt son còn sót lại trên má, vừa nhìn bóng đêm heo hút bên đường. Những cặp người yêu nghĩ đến một điều gì vừa mất đi cùng Hà Nội. Những người xem cũng cảm thấy vừa mất đi một cái gì đó cùng đoàn văn công. Nhưng họ đi là phải. Đêm nay là một đêm báo động gần suốt đêm. Chưa bao giờ Hà Nội lay động cửa nhà như vậy. Tôi nói lay động nghĩa đen. Bom ở đâu không biết nhưng cũng không phải là gần (chính bom gần, nghe tiếng bom, đón hơi bom rất nhỏ). Nhưng sao vẫn lay động. Rơi cả những bức ảnh trên tường nhà chị tôi, rơi rụng cả những kỷ niệm. Tí nữa rơi cả cái đồng hồ, rơi rụng cả thời gian. Và ở khu vực Láng Hạ… Đã rơi rụng cả một cái gì của không gian và thời gian, rơi rụng những kiếp người. Chết người, tất nhiên là cùng chết theo những gì thân thiết nhất của mỗi kiếp người. Mái nhà ấm, những vật dụng gia đình. Một đài nước ngoài nhắc lại tin của một người Hà Nội: trong mưa, lửa vẫn cháy. Tôi vẫn chui rúc trong sợ hãi, ngủ vùi ở tầng hai cơ quan trong liều lĩnh — cũng chẳng cần biết và không thể biết được những gì đã xảy ra chung quanh mình. 19-12. Hương Ngải Chỉ biết rằng đêm qua, cả Hà Nội thức. Một đêm kinh khủng của 8 năm nay từ hồi chiến tranh phá hoại, 18 năm nay, từ hồi hòa bình 1954, và có thể 26 năm nay, từ hồi toàn quốc kháng chiến. Cả Hà Nội, từ trên xuống dưới, đã đứng trước một chuyện không ngờ. Phim xi-nê mới chiếu trong phạm vi hẹp trở lại từ hôm 18-12. Báo động trong lúc các ông cốp tuyên huấn đang duyệt văn công. Những người khác cũng vậy. Những gì bi quan nhất đã đến với tôi. Có lúc tôi tưởng như tuyệt vọng. Tôi đã ở những vùng bị ném bom. Nhưng không đâu tôi cảm thấy sức tàn phá man rợ như ở đây. Và thách thức như ở đây, ở một thành phố. Nhớ những lần ở chiến trường, trong vòng bom. Lần này chỉ ở ngoài, sao cũng sợ. Cảm thấy như ai đó đang đạp vào đầu mình. Cảm thấy như tôi đang cùng với một đoàn người nào đó bị vây. Tôi nhớ tới sự làm nhục, kẻ yếu bị kẻ mạnh làm nhục. Ở Thái Bình, máy bay địch đã từng bay rạt nóc nhà suốt đêm, để dọa đàn bà và con trẻ. Rất có thể, ở đây, chúng tôi cũng bị làm nhục. Đã có lệnh là phải sơ tán trước 4 giờ sáng. Biết đâu, địch sẽ đánh suốt từ giờ đến sáng, và không ra được nữa. (Hôm sau, những người ở xa Hà Nội nói rằng ban đêm, tưởng là Hà Nội bị đánh vụn. Tưởng người ở trong Hà Nội đã chết hết, không còn ai ra được nữa.) Trong cái không khí tranh tối tranh sáng của buổi sáng mai, đã nghe đài Hà Nội veo vẻo. “Chủ quan”. “Cảnh giác”. Đây là cái câu lắp đi lắp lại của cấp trên: chớ chủ quan khinh địch. Nguyễn Minh Châu: Đến Hà Nội còn mất cảnh giác, thì trên thế giới này đâu không mất cảnh giác nữa? Nhưng thực tế lâu nay, có ai trong chúng tôi tưởng tới việc Mỹ đánh lại miền Bắc. Dạy sớm để đi khỏi Hà Nội từ 4 giờ sáng. Trên đường lên địa điểm sơ tán đã cảm thấy hết không khí chiến tranh. Người đạp xe đạp nhoay nhoáy. Xe quân sự, loại xe to, cao kềnh càng, chở lính ngồi chật ở trên, lao về các trận địa Hà Nội. Những tên lửa để dọc đường bây giờ được kéo về trên xe, chiếc xe to lớn kéo nó đi cùng lao đi rất nhanh. Dễ có chiếc xe nào cán phải người rồi cũng thôi. Bây giờ, người ta đang phải vội. Phụ lục 18/12 7g tối, Nhà Trắng còn tuyên tố cải chính đánh ra ngoài vĩ tuyến 20. Nhưng 8 g thì Hà Nội báo động. Nixon đã ra lệnh đánh lại “cho đến khi có giải pháp”. Giải thích: Người ta không thể lợi dụng hòa đàm để chuẩn bị một cuộc chiến đấu khác. Không thể để cho miền Bắc yên trong khi chiến tranh ở cả miền Nam. – Những ngày 18/12, 19/12 Mỹ huy động 500 máy bay, và 100 B52 đánh miền Bắc. Giá 1 B52 3 triệu đô la. Giá F 111 còn đắt hơn 1 B52. – Mỹ dùng 1 tỷ đô la để mua 20 vạn cán bộ ở sông Cửu Long (giết, hủ hóa…) – 1 ngày Mỹ chi 36.633,64 đô la cho chiến tranh Việt Nam – Ngoại thành Hà Nội có hơn 100 xã, 90 xã bị đánh Tôi nhớ tới Hà Nội tôi vừa ra đi, Hà Nội trong buổi sáng, tôi trở dậy. Cảm thấy không khí chiến chinh trong buổi sáng nay, rõ nhất là ở tiếng nổ của một kho đạn gần đấy. Tiếng nổ không to, nhưng cứ cầm canh đều đặn như nhắc nhở mọi người về một thực tế. Cái thực tế này, mọi người đã biết, nhưng vẫn là ghê sợ khi thấy nó cứ rung lên bần bật trước mặt. 20/12 Qua đi 2 đêm liền, tiếng B.52 ù ù trên trời như tiếng cối xay. Lại có thể quen chăng? … Lần đầu tiên Hà Nội bị uy hiếp mạnh như vậy.Ta giờ như cá nằm trên thớt. Con đường từ Từ Sơn về Yên Viên nát nhừ, xe đạp không đi được nữa. Vứt ngổn ngang ra đường là bánh mì, thịt lợn, và có khi cả… thịt người — Nhiều người mất tích lắm. … Cũng lần đầu tiên, đài phát thanh Hà Nội bắt rất khó. Nói như danh từ mới xuất hiện tức là hệ thống chính trị đã bị đánh phá. Một cụ già nói: Đánh nhau lâu quá rồi. Khéo phải tìm người can. Bây giờ không có trung thần, ngự sử như cũ nữa. 22/12 Tính lại những nơi bị bom đánh. Đêm 18/12 đánh Láng Hạ (đài phát thanh, thông tin) Yên Viên, Lương Yên. Ngoài Hà Nội: Vĩnh Phú (sân bay), Kép. Trưa 19/12 đánh Bạch Mai, trường ĐH Bách Khoa… – Tối 19 đánh B52 Yên Viên. – Tối 20 đánh trận địa từ An Dương đến Phúc Xá – Trưa 21 đánh ga Hàng Cỏ, ga Giáp Bát, đại sứ quán Cu ba gần đấy. – Tối 22 đánh lại Yên Viên, Gia Lâm. Đánh từ Vọng xuống Đuôi Cá. Không biết đánh những hôm nào (sau biết là trưa 21/12): Hỏng một phần nhà máy điện Yên Phụ. Tàu điện ngổn ngang không chạy được. Có thời gian mất nước. Xuân Sách: Nó đã nổi khùng lên rồi. Thế này tức là nó sẽ đánh đến cùng. Cũng là hạ sách, cũng là mất nhân tâm, nhưng đã thế, lại phải làm bằng được, làm cho xong đi — chắc là nó nghĩ thế. Nhớ lại mấy hôm trước. Những gì đã xảy ra với mỗi người dân ở cạnh những mục tiêu bị đánh, những mục tiêu quân sự — ai mà biết được. Đang đêm, bom ù ù trên đầu. Tường đổ, nhà sập, vợ chồng cha con chúi xuống hầm. Ngẩng lên, không còn là nhà mình nữa. Không còn hàng xóm. Bức ảnh Phúc Tân kêu gọi trả thù – Ảnh: Vũ Ba Ờ An Dương người chết, không đủ quan tài, nhiều người phải bó bằng ni lông. Những gì thuộc loại biểu tượng của Thủ đô cũng đã bị đánh: ga Hàng Cỏ (ga Quốc tế) Những gì ở rất xa, chỉ khiến người ta sợ bóng sợ vía, thì nay đã đến – B52. Còn có thể nghĩ gì nữa. Trong đêm báo động, tôi bảo thấy rất rợn. Mai Ngữ bảo không sợ nhưng chỉ chán. Ông Vũ Cao: Thấy nó hơi ra áp-xoét, hơi phi lý và hơi ma quái. Có lẽ vậy. Mai Ngữ kể có con gà định ăn chờ hòa bình, bây giờ sơ tán, làm thịt luôn. Thịt cứ đắng ngắt. Đã gọi chiến tranh là không có bờ bến. Là một sự kỳ quái vô thường. Tại sao tôi vẫn mong có một cái gì đó giới hạn. Và mỗi lần, tôi lại thấy như lần đầu hiểu được chiến tranh! 24/12. 4 Lý Nam Đế. Còn nhớ là tối 17 đi xem văn công Tổng Cục Chính Trị về, tôi tha thẩn mãi ngoài đường. Tôi đi trong đêm sương tháng chạp. Tôi đi trong phố xá sạch sẽ. Tôi đi trong một không khí tết đến nao lòng. Tối sau nó đánh. Hôm nay, 24, một tuần đã qua, một tuần chiến tranh khủng khiếp nhất của Hà Nội và những người Hà Nội. Những ngày này, ao ước về một cái tết đến gần, một cái tết nhất làm ăn sau một mùa hè dài vất vả. Nhưng sao những ngày này lại chính là ngày của chiến tranh. Một sự vỡ mộng đến cay đắng. Nói với Xuân Quỳnh: Người ta bảo rằng trẻ con mới yêu tết, mới yêu đời. Còn người lớn, không yêu được như thế nữa, người lớn hay buồn. Nhưng đâu phải vậy. Bọn người lớn như chúng mình chẳng yêu đời kém hơn một đứa trẻ. Buồn hơn cũng là vì yêu đời hơn. Càng hiểu hơn, càng cay đắng với nó hơn, cũng là vì càng yêu nó hơn mới đúng. Có một cái gì đó, trong những ngày này, làm cho tôi yêu Hà Nội hơn bao giờ hết. 25/12 Nhớ hôm bom đánh đúng phần nhà chính ga Hàng Cỏ. Người đứng xem, sau bốn ngày, còn đông. Những khẩu hiệu để bên cạnh ga đỏ vàng một cách lạc lõng. Một khoảng trống nứt ra ở cái nơi mà hôm qua nguyên lành. Ở đó, hôm qua, là một khung nhà. Hôm nay, đưa mắt nhìn lên, không thấy cái khung nhà ấy nữa. Hôm nay, là những đường viên lởm chởm, của một cái gì nứt ra, không thành hình gì cả. Tôi đến khu tập thể ngõ Lý Thường Kiệt. Người đang bới đồ đạc, vôi bụi bám vào mặt vào mày, như là vừa từ đống bom đi ra. Người ta làm dây chuyền chuyển gạch. Người ta mang vôi, đổ từ đống này sang đống kia. Một căn gác vặn vỏ đỗ đổ dở dang. Một người đàn ông đi với một người đàn bà. Người đàn bà ăn mặc kiểu Hà Nội. Người đàn ông áo bộ đội, mũ giải phóng, cầm cái gậy, như người ta thường nói, chiếc gậy Trường Sơn. Họ đi từ căn gác hai đang vặn vỏ đỗ lần xuống. Tiếng mấy cô học trò cấp 3: – Nhà cô Hằng đấy. – Hết rồi còn gì. – Cô bảo lúc đi chỉ người không. – Giờ đồ đạc mất hết. Khổ. Đúng, cô có mang cái gì lành lặn đi đâu. – Thì cũng như chúng mình, toàn lôi theo quần áo rách. Buổi sáng Thiên chúa giáng sinh. Tôi xuống bệnh viện Bạch Mai. Dãy nhà lá bên kia đường tơi tả. Chính bên viện, căn nhà khoa tai mũi họng cũng sóng xoài. Mặt đường từ cửa trở vào còn đầy bùn đất. Cái cửa sắt bị vặn vẹo, trở nên sắc nhọn. Tôi đứng áp vào cái cửa sắt nhìn. Bên trong, nơi gian nhà đổ có mấy người đứng một cái chiếu úp trên một cái gì đó. Lúc cái chiếu mở ra, thấy mấy cái áo quan. Mấy bát cơm đơm có ngọn, trên có những nén hương. Nhưng mà người ta chưa đóng áo quan. Một lúc sau, thấy có người lấy búa ra, cầm búa gõ vào áo quan. Những cái đinh cuối cùng đang được nẹp vào đó. Tôi đứng ở cái cửa thường trực. Những người đứng xem. Chỉ là số ít. Trong chốc lát, bao nhiêu người ra vào. Nhân viên đến hỏi địa điểm sơ tán. Con nhân viên đến chờ cha mẹ. Những người bộ đội đánh xe vào, một gã dân phòng nghênh ngang đôi ủng. Một ô tô chở công nhân đến thu dọn (nhiều người đã mặc áo mưa, mặc áo lao động, ngồi sắp hàng trên xe, họ hiểu rằng sắp bắt tay vào một việc nghiêm trọng lắm). Ở cái đất nước này, chết chóc nghe đã trở thành bình thường. Về Hà Nội lần này, thấy nhiều vành khăn tang, nhiều người khóc chồng khóc con, mắt khóc sưng lên đi trên đường. Mấy trăm người? Mấy nghìn người cho vừa? Không thể quen được… Những nỗi khổ còn lại đổ lên vai những người sống ra sao –, trong buổi chiều lễ giáng sinh, tôi thấy ở khu vực An Dương là rõ hơn cả. Những nhà sập không gì thay thế được. Nhưng ở bãi An Dương, tôi đã thấy người ta đi trốn. Làm nhà, làm hầm ở giữa bãi cát. Ghếch cái bếp ra bên cạnh. Những xô nước đục ngầu. Một người mẹ còn trẻ giặt tã lót cho đứa con đầu lòng, phơi ra ngay trên những cây dâu bãi dâu ngoài sông. Có một Hà Nội, Hà Nội dọc bờ sông. Hà Nội của lụt, cũng là Hà Nội của giặc phá. Tai nạn gì cũng làm cho khu bờ sông — đứa con nhà nghèo– như là bị bóc trần ra, không có chỗ dựa. Lần đầu tiên, khu An Dương bị bom. Những mái nhà bật tung lên, cát bị hất lên mái nhà — ở cái bãi cát chỗ ngã ba sông, trước khi đổ ra bãi giữa, tôi thấy một Hà Nội muốn lẫn đi trong cát. Chiến đấu, súng cũng vùi trong cát. Xe ô tô tải, xe xích tìm một chỗ cuộn trong cát. Và tốp người bỏ nhà khênh những tấm ván ra làm trên cát. Trong buổi chiều mùa đông, đất trời ảm đạm, cây dâu xanh như lẫn đi, màu nước bạc cũng hóa xỉn đi. Thấy cuộc đời này vừa vô tận, vừa sinh sôi, lại vừa mong manh, mỗi kiếp người thật mong manh. Tôi không cầm được nước mắt, khi thấy một đứa bé đi theo mẹ ra hầm. Em bé gái độ 3 – 4 tuổi, cái áo đông xuân cũ của người nhớn mặc trùm kín đít em cầm cái chổi lúa vừa đi, vừa nói với mẹ. “Con cầm chổi đi, như là con ra trường làm vệ sinh, mẹ nhỉ.” Thế nghĩa là em còn nghĩ tới bao nhiêu điều tốt đẹp. Em còn nghĩ đến ngày em đi học. 26/12 Tối hôm qua, đi cùng với Đoàn Công Tính ra phố. Buổi tối vắng người. Và tôi tưởng tôi có thể đi suốt cả tối, đi trong im lặng, đi trong niềm vui duy nhất: có một người cùng đi với mình, thế là được rồi. Ngoài ra thì tôi không muốn nói gì nữa, và cũng gần như không muốn nghe gì nữa. Hạnh phúc, mất mát tất cả đều là có thật. Hy vọng ư? Nên lắm. Vô vọng ư? Tất nhiên thôi. Cuộc đời là mong manh, là thay đổi, là bị vượt qua — tôi đã già đi, đã yếu đi. Tôi đã cảm thấy bất lực trong mọi ý nghĩ. Nhưng rõ ràng, vẫn có đó, một đời sống, một hy vọng, một cái gì thành nếp. Có những người đẹp, có những niềm vui –những niềm vui trong sạch thật sự chứ không phải những niềm vui tầm thường –, những ngôi nhà rêu phong, nó là những gì có thật. Còn con người, làm sao được? Tất cả những gì còn lại, nó là của con người. Và chúng ta, những người sống, là sống cùng với tất cả những gì còn lại đó. Ban đầu, chúng tôi đi vào khu phố mạn Quan Thánh, Hàng Bún. Hàng Bún vắng, tối, cái vắng vẻ đáng yêu mọi ngày trở thành một sự gì ghê sợ. Tất cả các nhà đều đã bỏ đi hết. Tưởng nhiều nhà là cái nhà hoang, xộc vào, ở trong sẽ có ma. Chúng tôi không vào, chỉ ngước lên trời. Bầu trời Hà Nội trong các ngõ vắng thành những đường thẳng, bầu trời hình chữ nhật, hình vuông, một thứ bầu trời giữa các nhà 2 tầng, 3 thầng. Đã có chỗ chúng tôi thấy những bầu trời qua các mái ngói bị lật tung ra. Bầu trời thành từng ô, từng ô – nó cũng bị xé rách. Đi vào phố Cửa Bắc, chúng tôi đã đến gần nhà máy điện. Ban ngày, đã thấy hai ống khói vặn vẹo. Ban đêm, chúng tôi chứng kiến một dấu hiệu cái chết kinh khủng hơn — cái chết yên lặng. Cái nhà máy vốn ồn ào. Vắng những tiếng tuyếc bin mọi khi, hôm nay nó như một nhà mồ. Tính bảo: Hình như nó phát ra cả hơi lạnh nữa. Tính nhớ tới những cái bốt hồi kháng chiến chống Pháp. Đi qua đấy, mẹ bảo phải im lặng không được ho. Không được khóc. Cái nhà máy điện ấm nhất thành phố, nóng nhất thành phố, hôm nay như vậy. Không thấy cả người lính đứng gác mọi khi. Ở một vòm đá, như ở cái lỗ chào mào thò ra, còn ánh sáng, không chừng có ai còn ở trong đó. Chúng tôi đã đi quanh nhà máy. Trở lại phố Hàng Bún, đi quành phố Hàng Than. Đường phố Hà Nội dạo này trớ trêu, có quãng điện sáng y mọi ngày. Có quãng ngọn đèn chỉ là một chấm đỏ y như những chấm hương. Và cả phố là một cái áo quan thật dài. Những liên tưởng của chúng tôi hơi tệ chăng. Nhưng chưa bao giờ Hà Nội biết đến chiến tranh kinh khủng như vậy.Ở phố Hồng Phúc đã thấy người ta đào hầm ngay bên hè, đất đắp cao lên, như một thứ hầm kiểu riêng của thành phố. Nhìn xuống dưới hầm, một ngọn đèn dầu, mấy mặt người nhóa nhòa bên trong. Đoàn Công Tính bảo y như Quảng Trị. Không hiểu sao, trong những ngày này, tôi lại nghĩ nhiều đến tình nghĩa. Nghĩ đến tình bạn. Tôi muốn đến mọi người để mà biết rằng họ không việc gì trong những ngày bom đạn vừa qua. Tôi ngồi trong phòng các bạn im lặng. Cả bọn không biết nói chuyện gì. Không dám cười, không ai vui vẻ trêu chọc nói xấu ai — như mọi khi vẫn làm. Chỉ ngồi đấy, nghĩ rằng có nhau. Có cái cuộc đời buồn bã này. Trên con đường Yên Phụ, một đôi nam nữ đứng với nhau, điếu thuốc lá của người con trai đỏ lên trong đêm. Ở phố Hàng Than chúng tôi thấy một đám cưới. 7g 30 tối, đám cưới đã không còn khách nữa. Hai hàng ghế sạch bóng. Có lẽ chẳng có mấy khách, đèn sáng, trên tường tấm vải đỏ dán chữ song hỉ thật trắng. Hạnh phúc? Chưa chắc. Nhưng vẫn là hạnh phúc. Lúc này, người ta vẫn phải cưới nhau, vì cái hạnh phúc bao lâu nay chuẩn bị, bây giờ đã chín muồi, cuộc sống của cả đất nước trì trệ, nhưng cuộc sống của mỗi người vẫn là phải vận động, và bởi cái nọ đặt trong cái kia, ghép lại làm nên một bi kịch. 27/12 Bây giờ nó chỉ còn có cách đánh Hà Nội là cùng chứ gì? Một vài người có lối nghĩ vậy. Cứ dương dương tự đắc như là có một thứ thế cùng mà mình đã dồn nó vào . Tối 26/12, dội bom dữ dội khu Khâm Thiên. Nhà lá dạt xuống. Tối 27, một B.52 rơi Bách Thảo. Tối 28, ném Nhật Tân, Chèm… Không ai nghĩ đến dân chết. Rất nhiều dân chết. Hết đám này bới chưa xong, lại đến đám kia. Nhị Ca: Biết cách làm ăn của mình rồi. Ngay thời thịnh trị, có mỗi cái máy mà toàn phu khuân tay, phu thì đói làm ăn chẳng ra gì, chỉ thấy toàn khẩu hiệu. Mỗi ngày của người ở sơ tán bây giờ là như thế này. Sáng đến gặp nhau, bàn nhau “Hôm qua nghe ghê quá, nhất là mạn Hà Nội”. Trưa ra đứng đường, chờ xem có ai Hà Nội lên, hỏi tin tức. Tối, 6-7 giờ, ngồi nghe đài. Giữa không khí đánh phá ác liệt, trong cuộc trao đổi hàng ngày giữa các đồng nghiệp, chuyện gia đình vẫn điểm xuyết vào, nhẹ nhàng mà xót xa. Ng Khải: Lắm lúc nghĩ mình cũng thấy buồn cười. Cả đời đóng vai một thứ nhà văn quân đội, cũng đi chiến trường, cũng được tiếng là xông xáo. Thế mà động thấy xác chết, là cứ sa sẩm cả mặt mày, cứ buồn nôn thôi. Trong năm nay, có một chuyện nhiều lần phiền muộn. Đứa con lớn xin đi bộ đội. Tôi đã phải nói rất trang trọng: “Bố nhận là bố có lỗi với con. Nhưng con ạ, sao con không lo tiếp tục học cho giỏi đi “. “Con không muốn rèn luyện dưới mái trường XHCN nữa. Bây giờ là lúc chiến tranh, con muốn rèn luyện ngoài chiến trường.” Nghĩa là nó toàn dùng những chữ thật sáo cả. Thế nên mình cứ bấm bụng chịu, mình cũng phải dùng những chữ sáo ngược lại. Khổ, ăn nói học theo văn chương ông Hồ Phương cả. Cái loại này, đúng là đưa sang Trung quốc làm cách mạng văn hoá thì đắt lắm đây. … Bây giờ mà viết một quyển sách, nói bố thì sợ chiến tranh con thì thích chiến tranh, toàn bộ hai bố con lý lẽ với nhau, suy nghĩ khác nhau thế nào. Viết độ 150 trang thôi, ra hết vấn đề rồi còn gì. 29/12 Tiếp tục nghĩ về những nét tâm lý thời chiến . Chiến tranh vào mỗi cá nhân, ví dụ một cá nhân như tôi, thật ra cũng đan xen cả những phút hoảng loạn lẫn những phút cứ ì ra, kệ, thôi thì ăn may. Trong suy nghĩ, không khỏi có những dằn vặt liên tiếp. Mọi chuyện bắt đầu từ nơi nào, và sẽ kết thúc ra sao — chịu không biết. Trong chiến tranh, người ta sống bằng gì? Sống bằng hy vọng rằng chiến tranh sẽ đi qua. Rồi lúc chán quá thì tự an ủi rằng chiến tranh có thể mang lại cho mình những kinh nghiệm sống bổ ích. Cũng là một thứ A.Q.

Để lại phản hồi »

Chưa có phản hồi.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: